در این مقاله، تأثیر مواد تشکیل دهنده ی داروی امام کاظم علیه السلام بر بیماری فارنژیت (نوعی سرما خوردگی) را از منابع علمی معتبر تحقیق کرده ایم.

جهت دانلود فایل pdf این تحقیق، اینجا کلیک کنید.

بسمه تعالی

بررسی تأثیر داروی امام کاظم (ع) بر بیماری فارنژیت

محقق: حسین قربانی دامنابی

مقدمه

فارنژیت حاد، التهاب ناگهانی و دردناک حلق (پشت گلو) است که یک سوم خلفی زبان، کام گوشتی و لوزه ها را شامل می شود و معمولاً به آن گلودرد می گویند. در آمریکا سالانه تقریبا 15 میلیون ویزیت در منزل در اثر فارنژیت صورت می گیرد. به علت قرار گرفتن در معرض عوامل ویروسی در محیط و عدم وجود تهویه ی مناسب، لارنژیت در زمستان و ابتدای بهار در مناطقی که تابستان های گرم و زمستان های سرد دارند، شیوع می یابد. بیشترین علت ایجاد کننده ی فارنژیت حاد، عفونت ویروسی و ویروس های مسئول آن شامل آدنو ویروس، ویروس آنفولانزا، ویروس اپشتین- بار و ویروس هرپس سیمپلکس است. بقیه ی موارد را عفونت های باکتریایی تشکیل می دهند.

علایم و نشانه های فارنژیت حاد شامل قرمزی غشای حلق و لوزه ها، تورم فولیکول های لنفاوی همراه با ترشحات اگزودایی سفید –ارغوانی، بزرگی و حساسیت غدد لنفاوی گردن بدون سرفه می باشد. تب بیش از 3/38 درجه (101 درجه F)، حالت ناخوشی و نیز گلودرد ممکن است وجود داشته باشد.[1]

گیاهان بومی تقریباً برای همه بیماریها به عنوان منبع داروهای مورد استفاده قرار گرفته اند ، اما هیچکدام در برابر ویروس ها مورد استفاده قرار نمی گیرند ، به این دلیل که تعداد ویروس های خاصی برای تعامل مولکول های طبیعی وجود دارد. بیشتر داروهای ضد ویروسی موجود اغلب منجر به عوارض جانبی ، مقاومت ویروسی ، عود و تأخیر می شوند. طیف گسترده ای از گیاهان دارویی فعالیت ضد ویروسی قوی را با مهار همانند سازی ، یا سنتز ژنوم بسیاری از ویروس ها نشان دادند. از این رو ، توسعه آنتی ویروس های جدید از منبع طبیعی یک رویکرد جایگزین است.[2]

بنابر روایتی که حسن بن بسطام بن سابور (شاپور) زیّات واسطی معروف به اِبْن بِسْطام (محدث شیعی امامی سده ۴ ق /۱۰م) نقل کرده، روزی امام موسی کاظم (ع) مبتلا به بیماری شدند و طبیبان داروهای مختلفی برای ایشان تجویز کردند، امام فرمودند: «به کجا می‌روید، از این دارو که سید داروهاست استفاده کنید. هلیله ، رازیانه و شکر در ابتدای تابستان سه ماه و در هر ماه سه مرتبه و در ابتدای زمستان سه ماه و در هر ماه سه مرتبه به ‌جای رازیانه، مصطکی جایگزین کنید، پس تا زمان مرگ مریض نخواهید شد.»[3]

در این تحقیق تاثیر داروی زمستانه ی امام کاظم (ع) _ که متشکل از هلیله [سیاه]، مصطکی و شکر [قهوه ای] است_ بر فارنژیت مورد بررسی قرار می گیرد.

هلیله [سیاه]

هلیله سیاه یک درخت متوسط مورد استفاده در طب سنتی است که متعلق به خانواده  combretaceae است. علاوه بر این به عنوان  myrobalan سیاه و سفید، درخت مرکب یا  Chebulic myrobalan نیز نامیده می شود. پوسته میوه بالغ هلیله سیاه، به اندازه درخت بزرگ یا متوسط در سراسر هند عمدتا در جنگل هاي برگریز و مناطق با بارش باران اما گاهی نیز در جنگل هاي کمی مرطوب تا حدود 1500 متر ارتفاع نیز رشد میکند. در سراسر هند، گل هاي آن از آوریل - اوت ظاهر می شود. رسیدن میوه آن از ژانویه - اکتبر شروع می شود.

هلیله سیاه شامل  32 درصد تانن هستند. نوع پیروکالول (هیدرولیز) هلیله سیاه ، حاوي اجزاي تانن قابل هیدرولیز شامل اسید گالیک، اسید جبولیک، پونیکالاجین، جبولا ، کوریلاژین، جبولینیک ، اسید الاجیک، چبولاجیک اسید، چبولینیک اسید می باشد. محتواي تانن با توجه به تنوع زمین شناسی متفاوت است . فلاونول گلیکوزیدها، تري تپنوئیدها، کومارین کونژوگه با اسید گالیک به نام چبولین، و همچنین ترکیبات فنلی نیز جدا شده بود. علاوه بر این، اتیل گالات و لوتئولین از میوه هلیله سیاه جدا شد. همچنین شامل مواد مغذي مانند ویتامین  C ، پروتئین، اسیدهاي آمینه و مواد معدنی می باشد.[4]

طبق تحقیقی که دکتر Suresh C Banerjee با هدف « نقش و وسعت گیاهان قومی در تولید ضد ویروس ها» روی خاصیت ضد ویروسی «تانن» انجام داده، به این نتیجه رسیده است که:

«تانن های قابل هیدرولیز گلبولاریک، دهیدروسبولیاکسید ، پونیکالین و پونیکالاژین موجود در هلیله کابلی فعالیت ضد HIV داشتند. نوشیدنی های حاوی تانن مانند چای های سبز می توانند از بروز بیماری های مختلف جلوگیری کنند؛ زیرا تانن ها می توانند سلول های فاگوسیتیک را تحریک کنند؛ پروتئین های تولید شده توسط میکروب ها را از بین ببرند؛ ویروس و RTase را به خود جذب کنند. یوژنیین و اوژنول موجود در «Geum japonicum» و «Syzygium aromaticum» DNA پلیمراز ویروسی را بلوک کرده و از مقاومت ویروس های هرپس سیمپلکس نوع یک و دو (  HSV-1 ، HSV-2 ) و ویروس اپشتین- بار (Epstein-Barr virus) در برابر آسیکلوویر جلوگیری می کنند. Nepalese ethnomedicine Bergenia ligulata می تواند RNA و پروتئین سنتز شده ی ویروس آنفلوانزا را مسدود کند، در حالی که ژرنینین موجود در Phyllanthus amarus، RTase ویروس HIV-1 را مهار می کند.Casuarinin  موجود در هلیله آرجون از اتصال و نفوذ HSV-2 جلوگیری می کند ، اما کاملیاتانین، آنزیم پروتئاز موجود در HIV-1  را مهار می کند. در حالی که تانن موجود در Prunellavulgaris مانع ورود HIV-1 به سلولهای CD4 می شود. چندین تانن از پیشرفت HIV جلوگیری می کند ، در حالی که phyllamyricin ، retrojusticidin و repandusinic موجود در اسید Phyllanthus SP  فعالیت  HIV-RTase را مهار می کنند.»[5]

طبق تحقیقات جدید، هلیله (به خصوص هلیله کابلی و سیاه) دارای خواص ضد ویروسی علیه ویروس های «HSV-1 (هرپس سیمپلکس نوع یک) و آدنو ويروس»[6] ، «ضد هپاتیت B، HIV-1 و آنفولانزا A» [7] «ضد ویروس سیتومگالوویروس انسانی (HCMV) ، هپاتیت  C (HCV)، دانگ (DENV) ، سرخک (MV) و ویروس سینسیشیال تنفسی (RSV)»[8] ، «ضد باکتریایی و ضد قارچی»[9] ، «ضد التهابی و آنتی اکسیدانی»[10] است.

مصطکی

مصطکی شیره گیـاهی رزینی زردرنگی است که در فارسـی «رمـاس»، «رمـاست» و «کیه» و درخت آن را «وکشـک» و «ولمشک» نامنـد و به انگلیسـی «Mastic» گفته میشـود. مصـطکی از شاخه هـا و ساقه هـاي درختچـه اي بـه شـکل شـیره گیـاهی گرفتـه میشـود کـه گیـاه را به انگلیسی Lentisk pistache و Mastic tree نامند. گیاهی است از خانواده پسته Anacardiaceae نام علمی آن: Pistacia lentiscus L می باشد. گیاه مصطکی درختچه یـا درخت کوچکی است که بلنـدي آن معمولا تا  3 متر نیز می رسـد. بـومی منـاطق بـا آب و هواي مـدیترانه اي است و در افریقـاي شـمالی و در بعضـی از جزایر یونـان که به نـام جزایر مصـطکی معروف میباشـند، انتشـار دارد. میوه آن کروي قرمز، کوچک و پس از رسـیدن سـیاهرنگ میشود. از میوه این درخت اهـالی جزایر مصـطکی روغنی خوراکی میگیرنـد که قـابض است و به جـاي روغن زیتون در خوراك مصـرف میکننـد ولی محصول عمـده این درختـان رزینی است که از شاخه و چوب و ساقه هاي این درخت در اثر شـکافی که وارد میکنند، گرفته میشود و به ماستیک معروف است.

مصـطکی به صـورت عصـاره زردرنگی در ماه هـاي گرم سـال به شـکل قطراتی کوچـک خودبه خـود از سـاقه و شاخه هـاي درخت مصـطکی به خارج ترشح میشود و پس از مدت کوتاهی در مجاورت هوا سـفت میشود. از نظر ترکیبات شـیمیایی قسـمت عمـده صـمغ رزینی مصـطکی یعنی تا حـدود  90 درصـد آن را اسـیدهایی از جمله مـاستیسـیک اسید، ماستیکولیک اسید، و در آخر ماستیکورزن تشـکیل میدهنـد و به علاوه در آن اسانس نیز یافت میشود.[11]

طبق تحقیقات جدید، مصطکی نیز دارای خواص ضد ویروسی علیه ویروس های «هرپس سیمپلکس، پولیو ویروس و سیندبیس»[12] ، «ضد باکتریایی»[13] ، «ضد قارچی»[14] ، «ضد التهابی و آنتی اکسیدانی»[15] است

شکر [قهوه ای]

«نیشـکر» به انگلیسی Sugar cane گفتــه میشــود. گیــاهی اسـت از خــانواده غلات ، Gramineae نــــــام علمی آن officinarum L Saccharum می باشد. نیشکر گیاهی است چندساله که از آسیا برخاسته است. ساقه هوایی آن که به بلندي  2 -5 متر میرسد، به شکل نی استوانه اي داراي گره هاي متعـدد و مملو از مایع شـیرینی است که به طور متوسط داراي  13 -15 درصـد قند ساکاروز میباشد. نیشـکر در سن  12 -15ماهه به گل مینشـیند. معمولا  3 ماه پس از گل کردن، نی ها میرسد. پس از قطع نی ها که از سطح زمین انجام میشود، برگها و قسمت انتهایی آنها قطع و فورا به کارخـانه براي شـکرگیري حمل میشود.  از نظر ترکیبات شیمیایی در نیشکر در حدود  13 -15 درصد ساکاروز وجود دارد و به علاوه داراي کلسیم اکسالات است.[16]

طبق یکی از تحقیقاتی که روی خصوصیات فیزیکوشیمیایی نمونه‌های شکر قهوه‌ای تصفیه نشده انجام شد، نتایج نشان داد که مقدار پروتئین، فنل کل، آنتوسیانین کل و ظرفیت آنتی‌اکسیدانی نمونه‌ های شکر قهوه‌ای 85/7 تا mg BSA/g 85/9 نمونه، 55/0 تاGAE/g mg 77/0 نمونه، 028/1 تا mg/kg 187/1 نمونه و 07/4 تا 46/4 به ازاء g 10 شکر قهوه‌ای در هر kg  نمونه محلول به ترتیب در نمونه‌های شکر قهوه‌ای بودند.[17]

طبق تحقیقات جدید، شکر دارای خواص «آنتی اکسیدانی»[18] و «ضد عفونی»[19] است.

گفتیم که بیشترین علت بیماری فارنژیت، ویروس های آدنو ویروس، آنفولانزا، اپشتین- بار ، هرپس سیمپلکس و عفونت های باکتریایی است و ما ثابت کردیم که طبق منابع علمی، ترکیبات داروی امام کاظم (ع)_ شامل هلیله [سیاه]، مصطکی و شکر [قهوه ای]_ علیه همه ی این عوامل، فعالیت دارند و از این رو انتظار می رود داروی مؤثری در درمان و بهبود آن باشد و از آنجایی که ترکیباتش گیاهی است، انتظار می رود این دارو، بدون عارضه یا کم عارضه باشد

[[1]]  جانیس ال. هینکل و کری اچ. چیویر. پرستاری داخلی – جراحی برونر و سودارث، ج 5 صص 116-117. مترجم: مرضیه شبان، معصومه لطیفی. ناشر: جامعه نگر. نوبت و سال چاپ: دوم / 1398 .

[[2]] Dr. Suresh C Banerjee. ROLE AND SCOPE OF ETHNOMEDICAL PLANTS IN THE DEVELOPMENT OF ANTIVIRALS. Pharmacologyonline 3: 64-72 (2006)

[[3]] الزيات ابن سابور، طب الأئمة، ص۵۰ . منشورات مکتبة الحیدریة، نجف 1385 هـ - 1965 م.

[[4]] حسامی, صدری و گلناز حسامی، ۱۳۹۳، نقد و بررسی گیاهان دارویی هلیله سیاه وتشنه داری، کنفرانس بین المللی توسعه پایدار، راهکارها و چالش ها با محوریت کشاورزی ، منابع طبیعی، محیط زیست و گردشگری، تبریز، دبیرخانه دائمی کنفرانس بین المللی توسعه پایدار، راهکارها و چالش ها،

[[5]] Dr. Suresh C Banerjee. ROLE AND SCOPE OF ETHNOMEDICAL PLANTS IN THE DEVELOPMENT OF ANTIVIRALS. Pharmacologyonline 3: 64-72 (2006)

[[6]] سيد علی ضيايی و همکاران. بررسي اثرات ضد ويروسي بيست گونه از تيره هاي مختلف گياهان دارويي ايران. سال ششم، ويژه نامه شماره 1 (گياهان با اثر ضد ميكروبي)، زمستان 1385 ، فصلنامه گياهان دارويي.

[[7]] S MEGHASMITA. Identification of phytochemicals Rhinovirus. NATIONAL INSTITUTE OF TECHNOLOGY ROURKELA

[[8]] Liang-Tzung Lin, Ting-Ying Chen, Song-Chow Lin, Chueh-Yao Chung, Ta-Chen Lin, Guey-Horng Wang, Robert Anderson, Chun-Ching Lin & Christopher D Richardson. Broad-spectrum antiviral activity of chebulagic acid and punicalagin against viruses that use glycosaminoglycans for entry. BMC Microbiology volume 13, Article number: 187

[[9]]حقيقتي فريده, جعفري شهين, مومن بيت الهي جليل. عنوان مقاله: مقايسه اثرات ضدميكروبي عصاره ‌هاي ده گونه گياهي با دهانشويه كلرهگزيدين بر سه نوع ميكروارگانيسم آسيب ‌زاي دهان در شرايط آزمايشگاهي. عنوان نشریه: حكيم :   پاييز 1382 , دوره  6 , شماره  3 ; از صفحه 71 تا صفحه 76 .

[[10]] حسامی, صدری و گلناز حسامی، ۱۳۹۳، نقد و بررسی گیاهان دارویی هلیله سیاه وتشنه داری، کنفرانس بین المللی توسعه پایدار، راهکارها و چالش ها با محوریت کشاورزی ، منابع طبیعی، محیط زیست و گردشگری، تبریز، دبیرخانه دائمی کنفرانس بین المللی توسعه پایدار، راهکارها و چالش ها،

[[11]] حسین میرحیدر. معـارف گیـاهی: کـاربرد گیاهان در پیشـگیري و درمان بیماريها با ارائه آخرین تحقیقات علمی محققان و دانشمندان جهان، ج 6 صص 153-155. مشخصات نشر : تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1372-1375.

[[12]] F. Mouhajir, J.B. Hudson, M. Rejdali & G.H.N. Towers. Multiple Antiviral Activities of Endemic Medicinal Plants Used by Berber Peoples of Morocco. Pharmaceutical Biology Volume 39, 2001 - Issue 5. Pages 364-374

[[13]] جلایرنادری نوشین ، نیاکان محمد ، محمدی مطلق مریم. تعیین تاثیر عصاره متانولی مصطکی بر میزان رشد باکتری های استافیلوکوک اورئوس، استرپتوکوک موتانس،استرپتوکوک سنگوئیس و پسودوموناس آئروژینوزا. دانشگاه شاهد

[[14]] Fawzia Atik Bekkara and Tatjana Kadifkova Panovska. Antioxidant and antimicrobial activities of the Pistacia lentiscus and Pistacia atlantica extractsNabila Benhammou. African Journal of Pharmacy and Pharmacology Vol. 2(2). pp. 022-028, April, 2008.

[[15]] Jun-Wen Chen, Jun Yang, Yan Dong, Mei-Ling Nie, Ye-Ya Wang, Han-Lin Huang, Kun Liu, Ze Li, Jiang-Yu Cui, Ke Hu. Mastic gum suppresses secretion of thymic stromal lymphopoietin in the asthmatic airway via NF-κB signaling pathway. Int J Clin Exp Med 2016;9(8):15900-15906

[[16]] حسین میرحیدر. معـارف گیـاهی: کـاربرد گیاهان در پیشـگیري و درمان بیماريها با ارائه آخرین تحقیقات علمی محققان و دانشمندان جهان، ج 2 صص 422-423. مشخصات نشر : تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1372-1375.

[[17]] پاشایی بهرام روح اله، جوادی افشین، فرمانی بیوک آقا. ارزیابی ویژگی‌های فیزیکو شیمیایی شکرهای قهوه‌ای تصفیه نشده چغندر قند کارخانه‌های شمال‌غرب به عنوان جایگزین شکر سفید. علوم و صنایع غذایی ایران. ۱۳۹۷; ۱۵ (۷۹) :۲۸۹-۲۹۹

[[18]] Kensaku TAKARA, Daigo MATSUI,KojiWADA, Toshio ICHIBA, and Yoko NAKASONE. New Antioxidative Phenolic Glycosides Isolated from Kokuto Non-centrifuged Cane Sugar. Biosci. Biotechnol.  Biochem.,66(1), 29–35, 2002

[[19]] حسین میرحیدر. معـارف گیـاهی: کـاربرد گیاهان در پیشـگیري و درمان بیماريها با ارائه آخرین تحقیقات علمی محققان و دانشمندان جهان، ج 2 ص 429. مشخصات نشر : تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1372-1375.